google-site-verification=tqyZ3VHK2ppgN1GkzQ9JO8nR1MAGlWasNVgMbEMbp6c
Home / BỀN VỮNG VỀ XÃ HỘI / GIÁO DỤC BỀN VỮNG / Giáo dục vì sự phát triển bền vững – một yêu cầu cấp thiết trong hội nhập giáo dục

Giáo dục vì sự phát triển bền vững – một yêu cầu cấp thiết trong hội nhập giáo dục

giáo dục phát triển bền vững

TÓM TẮT

Giáo dục vì sự phát triển bền vững (GDBV) là một khái niệm gắn liền với Phát triển bền vững. Đây không những là một nội dung mà còn là một yêu cầu trong giáo dục, khi mà ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên không chỉ gây nguy hại đến con người và thiên nhiên, mà còn làm tổn thất đến thế hệ tương lai.

Ở các nước tiên tiến, GDBV trong trường Đại học đã được tiến hành nhiều năm qua với nhiều cách tiếp cận phong phú. Bài viết này giới thiệu một số hình thức tổ chức GDBV phù hợp với tình hình phát triển kinh tế-xã hội nước ta và TP HCM nói riêng.

ABSTRACT

Sustainability Education (SE) is a concept associated with Sustainable Development. It is not only a learning content, but also a requirement in education since the environmental pollution and the depletion of natural resources have put not only human beings and nature but also our future generation in danger.

In some developed countries, various teaching techniques have been applied to teaching SE in universities. This paper presents some approaches that are applicable to the current socio-ecenomic development of our country in general and particularly in Ho Chi Minh City to launch SE.

 I.      TỔNG QUAN GIÁO DỤC VÌ SỰ BỀN VỮNG:

Liên Hiệp Quốc đã công bố 2005 – 2015 là thập kỷ của nền giáo dục vì sự Phát triển bền vững (Education for Sustainable Development), gọi tắt là Giáo dục bền vững (GDBV) (Sustainability Education). GDBV được định nghĩa là quá trình học dẫn đến kết quả là hình thành nơi người học khả năng giải quyết vấn đề, trình độ hiểu biết về khoa học và xã hội và những hành động hợp tác cần thiết để đảm bảo cho một xã hội công bằng, thịnh vượng và môi trường trong lành (PCSD,1999). Năm 2003, UNESCO được đề cử điều hành thập kỉ Giáo dục vì sự Phát triển bền vững (Decade of Education for Sustainable Development-DESD). ESD muốn phá bỏ lối giáo dục truyền thống như: học theo môn học và ủng hộ lối học kết hợp liên ngành trong GDBV ; học theo giá trị; học có tư duy chứ không học thuộc lòng; tiếp cận đa phương pháp, đa hình thức: thơ, kịch, vẽ, tranh luận…; tham gia vào việc ra quyết định; tiếp cận thông tin địa phương phù hợp vẫn hơn thông tin cấp quốc gia (Unesco, 2003). 

Chúng ta cũng đã biết Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại nhưng không phá hủy khả năng đáp ứng nhu cầu cho các thế hệ tương lai. 

Trong nhiều năm qua, giáo dục Môi trường (GDMT) đã được ngành giáo dục nước ta quan tâm và mong muốn lồng ghép vào các môn học ở bậc phổ thông. Tuy nhiên việc thực hiện lồng ghép GDMT qua các môn học ở bậc phổ thông nói trên chưa trở thành phổ biến; ngoài ra, GDMT ở nước ta hiện nay cũng còn nặng về “GD về MT”, trong khi nguyên tắc “GD vì MT và trong MT” chưa được quan tâm đầy đủ. Hơn nữa, bên cạnh GDMT, thì Giáo dục bền vững (GDBV) cũng đang trở thành một yêu cầu cấp thiết, đặc biệt trong tình hình nước ta đang tiến hành quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hóa; Cũng như quá trình đô thị hoá đang diễn ra mạnh mẽ và sự phân hoá giàu nghèo ngày càng trở nên sâu sắc. Tuy nhiên, cho đến nay thì những hoạt động này ở nước ta cũng như tại TP HCM cũng còn rất hiếm hoi.

Như vậy GDMT và GDBV cùng có những tính chất giống nhau như bảo vệ Môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống và  ổn định xã hội; đồng thời lại có những điểm khác biệt như: GDBV chú trọng đến việc sử dụng tài nguyên một cách khôn ngoan để không gây tai hại cho các thế hệ tương lai chứ không chỉ chú ý đến những tác động tiêu cực trên MT. Ngoài ra GDBV còn nhấn mạnh đến thể chế chính trị và kinh tế, ví dụ: chất lượng cuộc sống, dân chủ, an sinh toàn cầu (NCSE,2003). 

Một trường học bền vững chính là trường đặt trọng tâm trên việc học hỏi từ cộng đồng (Henderson, K. & Tilbury, 2004), trong đó, trẻ con, người lớn và cộng đồng giao lưu và học hỏi cùng nhau. Vì vậy Giáo dục vì sự bền vững khác với GDMT truyền thống ở chỗ nhấn mạnh đến những vấn đề xã hội phức tạp và đòi hỏi công dân phải có các kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng hợp tác, tham gia và hành động (Henderson, K. & Tilbury, 2004).

Khảo sát các chỉ số về Phát triển Bền vững do Liên hiệp quốc đề ra, về ba mặt: kinh tế, xã hội và môi trường, chúng ta dễ nhận thấy những vấn đề được đề cập nhiều đối với các nước phát triển là: năng lượng, khí hậu toàn cầu nóng lên, rác thải. Đối với các nước đang phát triển thì nhấn mạnh đến: dân số, ô nhiễm môi trường, phá rừng, phát triển con người. 

Các nước tiên tiến như Anh, Hà Lan, Mỹ, Úc, … đã đưa nội dung GDBV vào chương trình học ở mọi cấp học từ lâu, phổ biến nhất là từ năm 2000. Việc đưa GDBV vào chương trình học không chỉ bó hẹp trong phạm vi bài giảng của một tiết học mà còn được thực hiện dưới nhiều hình thức như:

– Các Dự án tiến hành song song với phân môn đang học:

Ví dụ dự án khảo sát hiện trạng sử dụng năng lượng hiệu quả tại các phòng, ban, lớp học, kí túc xá… của trường. (Green campus – Đại học Santa Barbara, ĐH San Bernardino-California,…..); Bên cạnh đó, tận dụng ánh sáng tự nhiên để giảm sử dụng điện cũng là một vấn đề cần quan tâm, như dự án chiếu sáng nhà ăn (Dining in the Daylight -ĐH Stanford). Không những chỉ tập trung vào các vấn đề trong trường học, mà các Dự án còn mở rộng ra cộng đồng (Dự án Thức ăn trợ giúp đói nghèo) (Stanford Program on Hunger).

– Các chiến dịch/ Cuộc thi: diễn ra trong một thời gian nhất định, thường là  một học kì.

Ví dụ Chiến dịch thu gom phế liệu để tái chế (Mania Recycle Campaign) với sự tham gia của trên 200 trường ĐH thuộc nhiều bang ở Mỹ, tiến hành trong suốt năm học và có đánh giá sản phẩm thu được để chọn người, chọn trường chiến thắng. Chiến dịch này đã thực hiện liên tục từ năm 2000 đến nay. Không những ở các trường Đại học, mà ngay ở phổ thông, HS cũng được giáo dục qua chiến dịch trường học xanh (Green school Program) quy tụ gần 2000 trường phổ thông ở nhiều bang ở Mỹ, chủ yếu mỗi trường cố gắng thực hiện tiết kiệm năng lượng, nước, giấy,…

Công tác tuyên truyền, vận động giữ vai trò quan trọng không kém trong việc nâng cao nhận thức và hiểu biết của HS, SV, như các cuộc thi thiết kế tranh cổ động, áp phích (posters) như: “Tôi yêu xe đạp”, “Nói không với nước đóng chai” , “Yêu thức ăn, ghét rác thải”….

– Các sự kiện: được tổ chức với thời gian ngắn hạn, thường kết hợp vào một ngày có ý nghĩa (ngày Nước TG, ngày Năng lượng TG…), ở một thời điểm đặc biệt.

phát triển giáo dục bền vững
Phát triển giáo dục bền vững. Ảnh minh họa: phattrienbenvung21.com

 Ví dụ “Tuần lễ giao thông bền vững” (cổ động đi xe đạp, đi bộ, sử dụng phương tiện công cộng), hoặc “Ngày vớt rác trên kênh rạch”.

 – Tham quan thực tế: Đây là một loại hình rất đa dạng, người học được tham quan các mẫu hình Bền vững, như vật liệu xây dựng thân thiện môi trường, thiết bị sử dụng năng lượng hiệu quả, phương tiện vận chuyển chủ yếu bằng xe đạp hoặc xe buýt,…

Ví dụ Chương trình giáo dục tại làng sinh thái (Education on Eco-Village – ĐH Cornell-Ithaca); Chương trình tham quan Môi trường và Cộng đồng bền vững (Tổ chức Thanh niên và Môi trường châu Âu – ĐH Plymouth, TP Bristol, Vườn quốc gia DartMoor- Anh …)

Hiện nay, các trường đại học ở nước ta nói chung và TP HCM nói riêng, chưa quan tâm đầy đủ đến vấn đề giáo dục vì sự bền vững cho sinh viên. Tuy nhiên, dựa trên cơ sở nước ta phấn đấu vào năm 2015 phải thực hiện được ít nhất 30 chương trình đào tạo cử nhân tiên tiến ở một số trường ĐH và đến năm 2020 nước ta lọt vào top 200 trường ĐH hàng đầu TG thì việc vạch ra một chiến lược nhằm đưa nội dung GDBV vào chương trình học, bên cạnh các nội dung GD dân số, GD môi trường là hết sức cần thiết, vì một trong những tiêu chí của một chương trình đào tạo cử nhân tiên tiến là phải đáp ứng yêu cầu của nền giáo dục vì sự Phát triển Bền vững như LHQ đã công bố.

Vậy để tiếp cận mục tiêu GDBV trong trường Đại học, bên cạnh nội dung, chương trình, tài liệu, giáo trình, chúng ta cần  triển khai những phương pháp và các hình thức tổ chức dạy và học như thế nào cho phù hợp với hoàn cảnh kinh tế-xã hội và những đặc điểm về điều kiện môi trường của nước ta và TP HCM nói riêng?

Ở nước ta, Thành phố HCM là một khu vực phát triển năng động hàng đầu, nên những vấn đề về Phát triển bền vững cũng có một số nét tương đồng so với các nước công nghiệp mới và phát triển.

Trong nghiên cứu những vấn đề cần quan tâm để giáo dục phát triển bền vững cho sinh viên học sinh TP HCM, bài viết này chỉ lấy ví dụ vào các vấn đề sau: Tiết kiệm năng lượng; Tiết kiệm nước; Giảm rác thải, tái sử dụng và tái chế (3R: reduce, reuse, recycle).         

II.      CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC GIÁO DỤC BỀN VỮNG

1.      GDBV qua môn học, qua các buổi hội thảo, tập huấn

Qua nhiều phân môn khác nhau (như “Con người và Môi trường”; “Dân số, ma tuý, AIDS”; “Năng lượng”; “Lâm nghiệp”…), các kiến thức về phát triển bền vững, những chỉ dẫn thực hiện cách sống bền vững trong đời sống hàng ngày trong vấn đề sử dụng năng lượng, mua sắm, đi lại, rác thải và phế liệu, ,… được truyền đạt cho HS dưới nhiều hình thức:

– Lồng ghép vào tiết học

– Lập các bảng thông tin hay các áp phích đặt gần hành lang, lối

  đi trong trường

– Tổ chức hội thảo….

Khi lồng ghép vào tiết học, không chỉ đơn thuần GV trình bày, mà còn cần tổ chức các hoạt động tích cực cho người học (thảo luận, tranh luận, thuyết trình, đóng vai,…) hoặc SV tự tay sử dụng các dụng cụ đo đạc các chỉ số sử dụng năng lượng (ở các nước tiên tiến SV được trang bị các dụng cụ đo đạc trong việc đánh giá tiết kiệm năng lượng như đo ánh sáng-light meter, đo điện năng-watt meter, đo nhiệt độ-thermometer,…)

Hội thảo được tổ chức với sự hỗ trợ của các đơn vị sẽ có khả năng cung cấp miễn phí các tài liệu cho người tham dự, không chỉ là các thông tin về chính những nội dung trong buổi hội thảo, mà còn bao gồm cả những thông tin về bất cứ lĩnh vực nào của phát triển bền vững.

2.      Tổ chức sự kiện:

Sự kiện có thể được tổ chức vào một ngày đặc biệt: ngày Môi trường TG, ngày Đa dạng sinh học TG,…Đặc điểm của hình thức này là huy động mọi người cùng tham gia. Các hình thức tổ chức sự kiện như:

– Tổ chức một hội chợ với nhiều gian hàng của các khoa, lớp, trưng bày các thông tin, các chỉ dẫn để sống bền vững hoặc bán các sản phẩm thân thiện với môi trường. Tuỳ quy mô của hội chợ, có thể liên kết với các đơn vị kinh doanh sản xuất theo mô hình bền vững (ví dụ đối với đơn vị sản xuất túi nylon tự hủy có thể phát miễn phí tại chỗ cho người tham dự ).

– Tổ chức cuộc đi bộ (ví dụ đi bộ vì màu xanh của Trái đất); tổ chức cuộc chạy xe đạp (kêu gọi tiết kiệm năng lượng và giảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính)

3.      Dự án, chiến dịch, cuộc thi:

Các dự án, cuộc thi cần vạch ra các mục tiêu cụ thể và kế hoạch để đạt được mục tiêu một cách chi tiết, tỉ mỉ. Một Dự án thường tiến hành trong suốt học kì.

– Dự án có thể nhận được sự tài trợ (từ doanh nghiệp hay một tổ chức Môi trường) thông qua một hợp đồng trong đó xác định rõ khi kết thúc dự án, người tham gia phải hoàn thành những chỉ tiêu hợp đồng đề ra, ví dụ % số lượng điện đã tiết kiệm (giảm tiêu thụ) được.

– Chiến dịch hành động cá nhân. Ví dụ “Chiến dịch 3-2-1” nhắm vào mục tiêu tiết kiệm năng lượng và hạn chế rác thải. Cụ thể, mỗi cá nhân tham gia cam kết: Thực hiện 3 hành động mỗi ngày như rút phích cắm điện ra khỏi ổ điện khi không sử dụng; Tắt đèn khi không sử dụng; Nhặt phế liệu để tái chế (để bán ve chai); Thay thế 1 bóng đèn thông thường bằng một bóng đèn compact. Hoặc ví dụ khác: mang theo 2 túi đựng đồ khi đi mua sắm (không đi tay không, không dùng bao xốp).

Bên cạnh các hành động cá nhân, một số hoạt động khác huy động sự thi đua tập thể, sẽ góp phần nâng cao nhận thức hữu hiệu hơn, như các chiến dịch giảm rác trong khuôn viên trường (phòng làm việc, lớp học, kí túc xá, nhà ăn…). Quy mô chiến dịch có thể khác nhau, nhưng cần có đánh giá, dựa trên các tiêu chí. Ví dụ: % lượng rác có thể tái chế được; Số lượng phế liệu thu gom được; Lượng chất thải rắn/người ít nhất; Lượng rác tái chế được lớn nhất

– Các nhóm sinh hoạt định kì, ví dụ câu lạc bộ sinh thái. Các thành viên của nhóm họp mặt hàng tháng hay nửa tháng, để trao đổi tiến độ công tác. Hoạt động của câu lạc bộ đa dạng, từ thu gom phế liệu; hoặc khảo sát tình hình sử dụng năng lượng trong trường (ví dụ có bao nhiêu % các thiết bị năng lượng hiệu quả-energy efficiency hoặc dán nhãn ngôi sao năng lượng -Energy Star); Đến thiết kế các tờ bướm phát cho cộng đồng và gia đình mình.

4.      Dạy cho HS cấp dưới:

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục, ta biết rằng trong quá trình học, khả năng lưu giữ thông tin được nhiều nhất là qua “dạy lại cho người khác” (90%) và kế đến là “thu nhận kinh nghiệm bằng hành động” (75%). Do đó trong GDBV, việc tổ chức chương trình ngoại khoá, trong đó người học lớp trên dạy lại cho cấp lớp dưới không những giúp nâng cao kiến thức, nhận thức, kĩ năng cho người học mà còn giúp họ hiểu biết sâu sắc hơn.

Trong việc tiếp cận với HS cấp 1,2 này, các SV có thể tiến hành nhiều hoạt động phong phú, nhưng vẫn phải lấy HS làm trung tâm.

Người dạy (SV) có thể tổ chức các hoạt động như:

-Thuyết trình (SV)

-Trò chơi để lồng ghép giáo dục về nhận thức, thái độ đối với sự bền vững

-Thi đố về những kiến thức về PTBV

-Trình diễn: hát, vẽ, đóng kịch….

-Thảo luận, tranh luận

              ……..

5.      Hành động vì cộng đồng:

Hoạt động này có thể tổ chức riêng hoặc kết hợp vào các chiến dịch của Trường, Khoa, Đoàn TN. Ví dụ thu gom sách giáo khoa tặng cho HS một trường trung học ở xã nghèo; thu gom các thiết bị, dụng cụ đồ gia dụng không cần đến (nhưng còn dùng được) cho “ngày hội hàng cũ giá rẻ” vào dịp đầu năm học, chủ yếu cho các bạn ở khu tập thể hoặc ở trọ. Hoặc góp phần cải thiện môi trường như vớt rác trên ao hồ, kênh rạch. Ngoài ra, nhà ăn liên kết với các hộ nông dân sản xuất rau sạch để mua trực tiếp các thực phẩm thân thiện môi trường, vừa giảm phí trung gian, vừa tăng thêm thu nhập cho cộng đồng này.

6.      Tham quan, thực địa:

Nghe và nhìn chiếm 25% khả năng lưu giữ thông tin trong quá trình dạy và học. Do đó, người học cần được “mắt thấy, tai nghe” trực tiếp ngoài thiên nhiên hoặc cơ sở sản xuất, dịch vụ.

Ở mỗi khoá học và mỗi ngành học, phân phối chương trình đều có thiết kế một học phần tham quan thực tế cho SV. Để thúc đẩy GDBV, các khoa, bộ môn cần đưa vào chuyến đi này những địa điểm điển hình về PTBV. Ví dụ tham quan nhà máy sản xuất phân hữu cơ từ rác thải; nhà máy sản xuất thực phẩm từ nguồn thịt gia súc không chứa các chất

độc hại (chất kích thích tăng trưởng, chất tăng trọng,….) hay nhà máy sản xuất các tấm pa nô để tạo ra năng lượng từ Mặt Trời….;hoặc tìm hiểu các hộ nông dân với qui trình sản xuất rau sạch; qui trình sản xuất và sử dụng biogas….

7.  Thực hiện các mẫu hình Bền vững tại trường:

GDBV cho sinh viên cần thể hiện sự bền vững đó qua cơ sở vật chất của trường học (trường học xanh, trường học thân thiện), ngoài ra nhân viên các phòng, ban… cần được hướng dẫn cách tiết kiệm năng lượng và giảm rác thải khi sử dụng chúng (sử dụng máy vi tính, máy in, máy chiếu, đèn, quạt, máy lạnh, giấy,…).

Để tiết kiệm năng lượng và sử dụng năng lượng hiệu quả, cần trang bị:

– Các máy móc, thiết bị có dán nhãn ngôi sao năng lượng, như: máy vi tính, máy lạnh, máy chiếu, điện thoại…hoặc các máy móc đựơc cài đặt thiết bị kiểm soát điện năng, bấm giờ ngắt điện (giúp sử dụng năng lượng ít hơn).

– Các thiết bị sử dụng nước trong nhà ăn, kí túc xá,…theo hướng tiết kiệm (ví dụ có hệ thống hứng nước mưa, tưới nước nhỏ giọt, sử dụng vòi hoa sen, vòi nước với hệ thống lỗ đục nhỏ hơn, ) hay các bóng đèn nên thiết kê` với điện năng vừa đủ (ví dụ 18 watt thay vì 26 watt).

– Hệ thống cửa sổ của các phòng bố trí sao cho đón được ánh sáng tự nhiên. Có khu vực dành cho xe đạp…

– Có thùng rác 3 ngăn để phân loại rác tại nguồn.

– Sử dụng thực phẩm hữu cơ càng nhiều càng tốt; ….

 III.      KẾT LUẬN

Tóm lại GDBV là một quá trình lâu dài, đi từ nhận thức đến kiến thức, rồi đến thái độ, và  hành động. Một trong những con đường giúp thay đổi thói quen, hành vi, để xây dựng một cuộc sống bền vững là giáo dục. Từ cấp tiểu học đến đại học, từ ngành tự nhiên đến xã hội, từ nước đang phát triển đến nước phát triển… tất cả mọi người đều cần được dạy cho biết cách sống hài hoà với thiên nhiên và không làm biến đổi thiên nhiên, và quan trọng hơn, là con người phải chọn lựa cách sống bền vững. Trong quá trình phấn đấu trở thành những trường đại học có chương trình đào tạo tiên tiến, các trường đại học ở nước ta nói chung và trường Đại học Sài Gòn nói riêng cần thiết xem GDBV không những là một nội dung giáo dục mà còn là trách nhiệm đối với thế hệ tương lai.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Tài nguyên Môi trường, 2004, Định hướng chiến lược Phát triển Bền vững ở Việt Nam.

2. Chương trình hành động quốc gia (2006-2014), về Thập kỷ giáo dục vì sự Phát triển Bền vững.

3. Becoming an Eco-School, truy cập từ www.nwf.org/ecoschools/process.cfm

4. Energy Star Residence Rooms Truy cập tháng 8/09 từ     www.adminfin.csusb.edu/greencampus/campus_projects.Html#star

5. Heidi Ridgley, 2005. Driving dow the heat, The journal of National Wildlife, May 2005, 56-57.

6. National Council for science and the Environment (NCSE).(2003).

7. Reconmendation for education for a sustainable and secure future. David E.Blockstein nad julie Greene, Eds . Washington , D.C

8. Opportunity Center. Truy cập tháng 7/09 từ www.stanford.edu/dept/rde/dining/conservation.htm

9. Santone, S.(2003) Education for Sustainability. Educational leadership. 61(4), 60-64.

10. Sara Svenson 2006, Sustainable futures: Youth Participation in Local Agenda 21…Youth and Environment Europe newsletter. Autumn 2006.

11. Sustainability house. Truy cập tháng 8/09 từ www.csuchico.edu/hnrs

12. Sustainable Schools Project. Truy cập tháng 8/09 từ  www.sustainableschoolsproject.org

13. Sustainable Student Perks. Truy cập tháng 8/09 từ  www.csuchico.edu/greencampus/house.php

14. Tilbury , D.(2004) Action research for change towards Sustainability. Truy cập  5.2005 từ website: www.aries.mq.edu.au/news.htm

15 The journal of National Wildlife. As the Arctic changes,…May 2005,       42-45

16. The Love  food, Hate waste program. Truy cập tháng 7/09 từ       www.lovefoodhatewaste.com

17.  UN Department of Economic and Social Affairs. 2007. Indicators of Sustainable Development: Guidelines and Methodologies – Third Edition.

18.Unesco (truy cập 9/09 từ http://cms01.unesco.org/en/esd/decade-of-    esd/).

giáo dục phát triển bền vững, giáo dục phát triển bền vững, giáo dục phát triển bền vững, giáo dục phát triển bền vững

ThS. Đỗ Mai Lan, Trường Đại học Sài Gòn.

Nguồn: http://ttptgiaoduc.sgu.edu.vn/

Check Also

Chiến lược thực hiện giáo dục và PTBV

Chiến lược thực hiện giáo dục và PTBV được thể hiện trong việc định hướng, …

Leave a Reply

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.